Sá gripur sem flestir munu hafa heyrt um úr bústofni Kirkjubóls hin síðari ár er
án efa kýrin Sæunn sem synti yfir þveran Önundarfjörð og barg þannig lífi sínu
einn kaldan októberdag árið 1987. Hún lifði í sex ár eftir það hér á Kirkjubóli
en var þá felld og er heygð í sjávarkambinn þar sem hana bar að landi forðum og
heitir þar Sæunnarhaugur. Sundafrek Sæunnar eða Hörpu eins og hún hét fyrir sundið mikla komst í fréttir bæði hérlendis og erlendis enda fátítt að kýr leggist til sunds hvað þá svona langa leið. Hér á þessum síðum getur þú fræðst um þennan atburð, skoðað blaðaúrklippur og skýringar við þær. Einnig það sem skrifað var eftir þennan atburð um Sæunni bæði í bundnu og óbundnu máli. |
Sæunnarvísur eftir: Rúnar Kristjánsson Blönduósi |
III. Hún í sláturhús var send, henni átti að farga ! En þaðan eins og Byssubrennd hún braust um hindrun marga. Blóðlyktin þar bar að hug þau boð um hættu rauða, að kýrin næstum fór á flug, og flýði vísan dauða. Ekkert hefti frækna för, fim hún stökk í hvelli yfir fjölmörg fiskikör frá þeim dauðavelli. í sjónum æddi hún eins og skot, eðlið til sín sagði. Kom sér þar í flýti á flot, fylgdi snjöllu bragði. Ekkert nema voði og vá virtist þarna um slóðir. Leita kaus hún landi frá líkt og hennar bróðir. Kostur einn var séður sá, svo var vandinn ærinn. Henni brátt þar freyddi frá froðuhvítur særinn. Lét að baki grund og grunn, greindi líf í veði. Vestfirsk þrjóska þekkt og kunn þeli og anda réði. Óhrædd lagði hún út á haf, eitt var ráðið fundið. Sjávarkúakynið gaf kraft í frelsissundið. Frekur hver til fjörsins er, færið varð að grípa. halinn lóðrétt lyfti sér líkt og kafbátspípa. Efldur vilji úr augum skein, allar sakir bætti. Hún var ekki svifasein, synti af öllum mætti. Elltu hana fyrirfjörð fullir kapps með byssu, menn sem dauðans grimmu gjörð gera áttu að vissu. Halldór bóndi hann var þar, heldur dapur þótti. Horfði fram á hremmingar, hryggð að geði sótti. Einnig var hún elt á bát ef hún gerðist þrotin. Umkringd fjendum yrði hún mát og til dauða skotin. |
. Kýr ein góð sem Harpa hét hafði ráð í vanda. Setti þá í sundi met sem mun lengi standa. Æða kaus hún út á mar undan dauðaskaða. Yfir fjörðinn Önundar allan lét sig vaða. Ört hún fór um unnarslóð á þó reyndi glíma. Undir fótum Ægi tróð í einn og hálfan tíma. Burt frá skilum skots og hnífs skeiðið vel hún þreytti. Synda náið sér til lífs, sínum kjörum breytti. Afrek stórt var unnið þar, eitt er gladdi flesta. Sæunn nefnd hún síðan var, sæmdarkýrin besta. Út frá þessu efni má yrkja marga bögu. Greina skal því frekar frá frægri hetjusögu |
II. Kúnni fyrir kvótans lög kippt var út úr básnum. Halldór bóndi mæddur mjög mátti fækka djásnum. Þótti honum þrautin hörð, það er fátt til bóta, þegar sérhver setin jörð svívirt er með kvóta. Bágt er oft að bregðast við breiða spjóta lögum. Margt að sunnan svíkur frið sveita nú á dögum. Þriggja vetra góðan grip grátlegt var að láta. Bóndi var því súr á svip, sýndi ei geðið káta. Enn var kýrin engu nær, ól ei grun um voða. Þó að hyrfi heimabær hafði hún margt að skoða. Fljótt var náð til Flateyrar, flutt á kerru var hún. Höfuð bæði og hala þar hátt með stolti bar hún. Ekki vissi hún ennþá neitt um hvert ferð var heitið. Henni í öllu var þó veitt veglegt föruneytið. Hús og fólk hún horfði á, hrifin eyrun sperrti. Forvitin þar sitthvað sá sem við huga snerti. Virtist allt sem vera bar, vaxa fór þó kvíði. Eitthvað vakti ótta þar, eyddi dagsins príði. Kýrin fann sig nálgast neyð, næmni hringdi bjöllu. Hennar einhver hætta beið, hún það fann á öllu Skyndilega hún sviðið sá sveipað öðru en mildi. Sorti fyllti svip og brá, sannleikann hún skildi. |
IV. Öflug var sú eftirför, allur röskur mátinn. Ofsótt kýr með augu snör ósátt leit á bátinn. Múlinn þar hún með sér dró, menn það sáu glöggir. Beygðu þeir í bárusjó beint að kúnni snöggir. Náðu karlar brátt til bands, beindu henni í fjöru. Þreytti hún sundið þá til lands, þó sem leidd í snöru. Kirkjubóli kom hún að, kyrrlát stóð við hleinar. Greindum augum griða bað Guðmund bónda Steinar. Bæði hann og beðja hans bænaraugun skildu. Hlýddu kalli kærleikans kaup þar gera vildu. Vel hún þoldi þunga raun, það var haft á orði. Að hún fengi líf að laun lá þó hvergi á borði. Gjald þar einhver greiða hlaut, gefa kost á skjóli, meðan hún þar horfði um braut heim að Kirkjubóli. Bændur leystu af lipurð mál lífs og dauða þarna. Birtu skiptin bein og þjál beggja manndómskjarna. Engu skoti af var hleypt, ekki sparað hrósið. Undan dauða kýrin keypt kálffull gekk í fjósið. Hissa varð þar heimafólk, hreystin bjó í genum Enda flæddi ágæt mjólk innan skamms úr spenum. Brást ei sigur listalags, laukrétt kýrin sæddist. Kálfurinn að kvöldi dags kólgumanna fæddist ! |
V. Árin sex til ævifalls undi hún á bóli, Fjóra kálfa fæddi hún alls fjörs í náðarskjóli. Þegar heilsan henni brást hugað var að einu. Ekki skyldi hún þurfa að þjást, þessi elska í neinu. Heima skyldi hún þar felld, hindrað ferli nauða. Ekki á neinu hrædd né hrelld, heiðruð fram í dauða. Þar sem hafði hún leitað lands laut hún hinstu rökum. Var hún þar af greipum grands gripin mjúkum tökum. Heygð var síðan hetjan þar, heimt til þagnarslóðar. Þó mun saga Sæunnar sitja í minni þjóðar. Gleymist ekki dáðin djörf, dirfska þeirrar myndar. Enda er jafnan þrjósku þörf þegar kerfið blindar. Sæunn hafði sig úr vá, sinnti ei dauðakvóta. Vestfirsk seigla og sigurþrá sást þar vinning hljóta. Hennar saga segir með sanni rök er standa. Þeim er festan þunga léð, þar er lausn á vanda. Ógni lífi eitthvert bann á að verjast föllum. Vísar hún á veginn þann, Vestfirðingum öllum. R.K. |
KÝRIN SEM SYNTI SÉR TIL LÍFS Þessi dramatíska frásögn af kúnni Sæunni skráð af Reyni Traustasyni, birtist í tímaritinu Úrval í nóvember 1995. Hér segir hann frá örlögum Sæunnar, sem á hreint ótrúlegan hátt bjargaði lífi sínu á sundi einn kaldan haustdag árið 1987. |
Þessi frétt birtist í Morgunblaðinu daginn eftir sundafrek Sæunnar. Þar segir: Kýrin Harpa frá bænum Neðri - Breiðadal vann það óvenjulega afrek á þriðjudag að synda yfir Önundarfjörð, rúmlega tveggja kílómetra leið, frá Flateyri og yfir í Valþjófsdal. Verið var að leiða Hörpu til slátrunar þegar atvikið átti sér stað, en að loknu afreki þessu var lífi skepnunnar þyrmt og er hún nú við góða heilsu í fjósinu á Kirkjubóli í Valþjófsdal og hefur reyndar hlotið nýtt nafn, SÆUNN |
Og Sæunn kom í D.V. þar sem haft er eftir húsfreyjunni á Kirkjubóli: Þekkt er að reki og ýmis önnur hlunnindi fylgja víða jörðum á Vestfjörðum, en við höfum aldrei áður heyrt minnst á kúreka," . Þegar kýrin hljóp í sjóinn á Flateyri og stefndi yfir fjörð var hringt í þau hjón á Kirkjubóli og þau beðin um að fylgjast með henni. Þegar þau komu niður í fjöru var kýrin komin langleiðina yfir. Björgunarsveitarmenn frá Flateyri fylgdu henni síðasta spölinn. Þau áttu ekki von á að sjá skepnuna lifandi, en hún var hin sprækasta |
Úr Mogganum 5. des 1987. Það er óhætt að segja að sundafrek vestfirsku kýrinnar Hörpu, sem nú heitir Sæunn,
hefur víðar vakið mikla athygli en hér á Íslandi. Frá því Morgunblaðið birti
frásögnina af því, er hún bjargaði lífi sínu með því að synda yfir Önundarfjörð,
hafa frásagnir af afreki hennar birst í blöðum og tímaritum víða erlendis og
nú síðast í arabíska blaðinu Khaleej Times, sem er gefið út á ensku og er eitt
útbreiddasta blað sinnar tegundar í Arabalöndunum. Fréttin í arabíska blaðinu er byggð á frásögn Morgunblaðsins og segir þar frá því hvernig Harpa bjargaði sér á sundi þegar átti að fara að leiða hana til slátrunar á Flateyri. Þar eru einnig nafngreindir bændurnir Halldór og Guðmundur Steinar og sagt frá því er sá síðarnefndi keypti Hörpu í flæðarmálinu og gaf henni nafnið Sæunn. Með fréttinni er birt stór mynd af Sæunni og Sigríði Magnúsdóttur húsfreyju |
Að Kirkjubóli barst þetta bréf frá Bandaríkjunum, utn á umslaginu stóð : Bjorgmundson Gudmundur Kirkjubol farm Iceland Og bréfið komst á leiðarenda, með úrklippu úr blaðinu frá Abu Dhabi. Þar segir kona frá Bandaríkjunum frá því að dóttir hennar sem býr í Abu Dhabi hafi sent henni úrklippuna. Þótti þeim Sæunn mjög sérstök kýr og ljúft að hún hafði fundið gott heimili. |
Og Sigmúnd teiknaði í Moggann. Þá var Halldór Ásgrímsson sjávarútvegsráðherra. |
Blaðaúrklippur Fréttin kom víða bæði útvarpi, sjónvarpi og í blöðum bæði hérlendis og erlendis. |
Kýrin leit í örvæntingu í kringum sig eftir undankomuleið. Eina færa leiðin virtist
vera yfir eins metra há fiskikör. Hún hljóp í áttina að þeim og þessi 500 kílóa
skrókkur tókst á loft og hreinlega sveif yfir hindrunina. Síðan tók hún stefnuna
beint í sjóinn. |
Kýrin braust um í höndum mannanna og reif sig lausa. Hún hljóp á harðaspretti frá
ógnunni sem hún fann að sér steðja. Blóðlyktin var greinileg og hún fann að það
var voði á ferðum. Það varð uppi fótur og fit í sláturhúsinu og fjöldi manns
fylgdi kúnni eftir þar sem hún tók stefnuna á frystihúsið um 100 metra frá. Þar
tókst að króa hana af þannig að svo virtist sem henni væru öll sund lokuð. Hún
leit í kringum sig í örvæntingu eftir undankomuleið. Eina færa leiðin virtist vera yfir fiskikör sem voru um metri á hæð. Kýrin hljóp í áttina að þeim og þessi 500 kílóa skrokkur tókst á loft og án þess að hún kæmi við þá hreinlega sveif hún yfir hindrunina. Fólkið horfði agndofa á aðfarirnar og sá kúna taka stefnuna beint í sjóinn, án þess að eftirleitarmenn næðu að stöðva hana og koma á hana böndum. Á Önundarfirðinum mátti merkja að það var vindbára. Kýrin var hin rólegasta þegar Halldór bóndi leiddi hana opp á kerruna sem flytja átti hana þessa 6 kílómetra leið á aftökustaðinn í sláturhúsinu á Flateyri. Halldóri var það efst í huga hversu napurlegt það væri að þurfa að slátra fullfrískum mjólkurkúm. Kýrin á kerrunni var sterklega byggð og mjólkaði yfir meðallagi. Á leiðinni til Flateyrar hugleiddi hann þessa furðulegu stöðu þar sem kvóti og tölur réðu lífi og dauða. Fólkið í fjörunni horfði undrandi á eftir kúnni þar sem hún tók stefnuna út fjörðinn og til hafs. Eftir nokkra stund breytti hún um stefnu og í stað þess að stefna út hélt hún þvert yfir fjörðinn. Þetta var ótrúlegt. Kýr hafa löngum fallið undir þá skilgreiningu að vera skynlausar skepnur. Það verður þó að teljast líklegt að kýrin Harpa hafi á þeirri stundu þegar hún synti frá landi vitað að dauðinn biði hennar í fjörunni og því væri engin fær leið til baka. Það sást lítið af kúnni á sundinu og aðeins haus og hali stóðu upp úr. Halinn stóð þráðbeint upp eins og loftnet. Þegar sýnt var að kýrin Harpa hefði engin áform um að skila sér aftur fóru menn að svipast um eftir báti. Það varð úr aða menn frá björgunarsveitinni á staðnum fóru á bát með utanborðsmótór til að huga að kúnni sem nú var horfin sjónum fólksins. Björgunarsveitarmennirnir sáu kúna kvergi þegar þeir héldu af stað. Héldu að hún væri dauð. Þasð eru rétt tæpir þrír kílómetrar frá Flateyrarodda yfir í fjöruna í Valþjófsdal. Fjöllin voru grá niður í fjöru að undanskilinni svartri skellu sem skar sig úr fjallinu Þorfinni. Í svokallaðri Ófæru, klettabelti sem nær niður í fjöru, þar hafði ekki náð að festa snjó. Þegar sláturhússtarfsmenn og Halldór sáu að báturinn nam staðar undir Ófærunni þóttust þeir vita að þau undur og stórmerki hefðu gerst að Harpa væri enn ofansjávar. Halldór hringdi þá í Guðmund Steinar Björgmundsonar á Kirkjubóli í Valþjófsdal. Hann sagði Guðmundi hvað væri á seiði og að hann mætti vænta þess að kýrin Harpa kæmi á fjörur hans. Halldór og sláturhússtjórinn héldu af stað akandi fyrir fjörð. Sláturhússtjórinn hafði með sér byssu til að ljúka verkinu þegar færi gæfist. Þegar þeir komu í fjöruna í Valþjófsdal var Guðmundur þar fyrir. Bátsverjar voru búnir að ná taki á taumi kýrinnar og lóðsuðu hana þá 200 metra leið sem var að lendingarstaðnum. Hjónin á Kirkjubóli Guðmundur Steinar og Sigríður voru vantrúuð á að kýr væri að koma syndandi yfir fjörðinn. Þau fóru þó niður í fjöru þar sem þau sáu að björgunarsveitarmennirnir voru búnir að ná í múlinn á kúnni og hún synti með bátnum í land Þau urðu ásátt um að kýrin væri búin að vinna sér til lífs með sundi sínu og að til þess mætti ekki koma að henni yrði slátrað. Þau fóru þess á leit við Halldór að fá kúna. Hann tók strax vel í þá ósk og það varð úr að þau handsöluðu kaupunum þarna í fjörunni. Hjónin ákváðu strax eftir að kaupin voru gerð að Harpa fengi nýtt nafn með lífgjöfinni. Í samræmi við ferðalag hennar ákváðu þau að hún héti þar eftir Sæunn. Það vakti athygli þeirra að kýrin virtist óþreytt eftir einn og hálfan tíma á sundi. Það var ekki hægt að merkja á henni þreytu og hún skokkaði styrkum fótum heim í fjós og beint inn á bás. Sæunni varð ekketrt meint af sundinu og hún mjólkaði strax eðlilega. Það kom í ljós nokkru síðar að hún var með kálfi og sjálfri sér samkvæm bar hún honum á kvöldi sjómannadags sem var auðvitað mjög táknræn og skemmtileg tilviljun. Fjölskyldan á Kirkjubóli veitti því strax eftirtekt að kýrin Sæunn var um margt ólík öðrum kúm sem þau þekktu til. Hún hafði mjög sérkennileg augu, þau voru síkvik og hun fylgdist mjög vel með öllu sem gerðist í fjósinu, sérstaklega þegar ókunnugir komu þangað. Það vottaði þó alldrei fyrir taugarveiklun hjá henni. Hún sýndi aldrei merki þess að hún vildi strjúka eða neitt slíkt. Hún var í miklu dálæti hjá heimafólki og fékk til dæmis að hafa kálfa sína lengur hjá sér en aðrar kýr á bænum. En ekki heyrðist hún baula þegar kálfurinn var svo tekin frá henni ein og títt er um aðrar kýr. Reyndar heyrðist hún aldrei baula. Kýr ná yfirleitt 7-10 ára aldri áður en þær eru leiddar til slátrunar. Kýrin Sæunn, sem vann sé það til lífs að synda yfir fjörð, náði 9 ára aldri áður en hún var slegin af á endanum. Þá var hún orðin veik og ekkert fram undan nema að slátra henni. Hún fór þó aðra leið en þær kyndystur hennar sem komnar eru á leiðarenda. Það var sársaukafullt þegar fyrirsjáanlegt var að við yrðum að láta hana fara. Hún var þá orðin veik í júgri og engin von um bata, segir Guðmundur Steinar. Hann hugleiddi með hvaða hætti hann ætti að fella hana. Hann komst strax að þeirri niðurstöðu að hún yrði ekki látin enda lífdaga sína í sláturhúsinu. Ég gat ekki hugsað mer að fá einhverja ökunnuga til að farga henni. Það umrót sem þar yrði myndi vekja ótta hennar og ég vildi ekki að það kæmi til að hún yrði hrædd. Guðmundur Steinar ákvað því að fella Sæunni sjálfur og án þess að aðrir kæmu þar nærri. Það voru liðin sex ár frá því að hún synti til fyrirheitna landsins og hún hafði eignast fjóra kálfa, að þeim meðtöldum sem hún bar í sér á sundinu. Kýrin sem tók völdin af mönnunum og neitaði að deyja var komin á leiðarenda. Ég náði í byssuna og leiddi kúna að malarkambinum þar sem ég tók á móti henni sex árum áður. Þetta voru erfið spor en mér fannst að ég ætti að fylgja henni alla leið sjálfur. Ég horfði í augun á henni. Hún var róleg og óttalaus þegar ég tók í gikkinn. Skotkvellurinn rauf morgunkyrrðina í Önundarfirði. Kýrin Sæunn, sem orðið hafði tilefni heimsfrétta með því að synda sér til lífs, var horfin til feðra sinna. Guðmundur Steinar bóndi heygði hana. Af haug hennar er útsýni yfir fjörðinn og leiðina sem hún synti. Ég lagði hana til þarna í haug þar sem hún hvílir nú á sama stað og hana bar að landi. Mér fannst það vera við hæfi. Sund Sæunnar vakti heimsathygli og fjölmörg dagblöð um heimsbyggðina sögðu frá þessu afreki. Hjónin á Kirkjubóli hafa fengið upphringar og bréf viðs vegar að. Þá bárust einnig áheit vegna hennar. Þetta voru þó nokkrir peningar sem þau ákváðu að kaupa verðlaunabikar fyrir til að kvetja fólk til sundafreka. Árlega er keppt um Sæunnarbikarinn á vestfjarðarmóti í sundi. Sá einstaklingur sem syndir lengsta sundið á bestum tíma. Unglingadeild björgunarsveitarinnar á Flateyri ber nafn Sæunnar og minningin um hana lifir. Hjónin á Kirkjubóli eru sammála um að kýrin gleymist þeim aldrei. Haugurinn á sjávarkambinum í Valþjófsdal mun um ókomna tíð verða kynslóðum tilefni til að rfja upp söguna um kúna sem neitaði að lúta örlögum sínum. Hún var mjög sérstök og þau ár sem hún lifði var hún í miklu dálæti hjá fjölskyldunni. Minningin um hana mun alltaf lifa og verða fólki hvatning til dáða. Saga hennar er og verður hluti af sögu Önundarfjarðar " segja þau Guðmundur Steinar og Sigríður á Kirkjubóli. |
Sæunn |
