gongul

Helstu gönguleiðir í Valþjófsdal.

I. Á fjallið Þorfinn.
Fjallið Þorfinnur er rúmlega 700 metrar á hæð. Best er að ganga upp frá bænum Grafargili sem stendur framarlega í dalnum austanverðum.
Fyrst er gengið upp grösuga hlíð upp í hvilft sem heitir Geldingadalur og þaðan allbratta og ögn grýtta leið upp á fjallið. Fagurt og víðsýnt er af fjallinu, útsýni inn yfir Önundarfjörð til dalanna sem ganga inn af firðinum. Þá er og gott útsýni til hafs og út yfir Sporhamar, Hrafnaskálarnúp, Barða og yfir til Flateyrar.
Upp á fjallinu er gullkista,( klettur ) og um hana er til munnmælasaga sem hægt er að lesa um hér á þessum síðum.

II. Yfir Klúku til Ingjaldssands.
Frá bænum Tungu liggur gamla reiðgatan fram Dalsdal og er enn nokkuð greinileg. Eftir henni liggur leið þeirra er fara heiðarveginn yfir Klúku og niður á Sandsheiði og þaðan út á Ingjaldssand eða niður í Gerðhamradal í Dýrafirði.
Fjallvegurinn yfir Klúku liggur í 574 metra hæð. Hann þótti áður illur yfirferðar og oftast fóru menn fótgangandi en þessi erfiða leið var þó einnig farin á hestum.
Leiðin fram Dalsdal hefur verið stikuð en sjálf Klúkuheiðin er vörðuð, og fyrir nokkrum árum voru vörðurnar lagfærðar og endurbyggðar.

III. Í Mosdal um Kika.
Góð og skemmtileg gönguleið er frá
Kirkjubóli um gömlu túnin í Dalshúsum
og þaðan upp bratta grasi gróna hlíð
upp í Skálardal.
Þá er gengið með Skálardalsá upp
gróinn dalinn upp á brún en þar heitir
Nyrðrikiki. Þaðan er gengið niður í
botn Mosdals, sem er þröngur en
nokkuð grösugur dalur sem liggur milli
fjallanna Sporhamars og Hrafnaskálarnúps. Frá Mosdalsbotni er drjúg ganga til sjávar en þægileg. Niður við sjávarbakkana standa fjölmargar húsarústir sem gaman er að skoða.
Þaðan er svo gengið með sjónum stiklað yfir Mosdalsá og áfram inn með Sporhamarsfjalli til Valþjófsdals en á þessari leið er ruddur vegarslóði sem ágætt er að ganga eftir.
Þá er aðeins eftir að ganga heim túnin eða eftir sjávarkambinum og þaðan heim að Kirkjubóli. (Ca 3-4 tímar)

IV. Mosdalur.
Góð og auðveld gönguleið er frá Valþjófsdal eftir
ruddum gönguslóða undir fjallinu Sporhamri
út í Mosdal. Og svo sömu leið
til baka.
Þessa leið ættu flestir að geta farið, tekur svona
1-2 tíma og upplögð fyrir alla fjölskylduna að fara.
Fróðleg og skemmtileg leið þar sem sjávaröldurnar
hjala á aðra hönd og fuglakliður í berginu á hina höndina. Og í Mosdal er fróðlegt að skoða húsatóftirnar sem eru fjölmargar. Þar rennur einnig vígður lækur sem talið er að Guðmundur Góði hafi vígt og er allra meina bót að þvo sér upp úr þeim læk.

GULLKISTAN

Á fjallinu Þorfinni er allmikill klettadrangur er Kistan heitir og skagar fram af brúninni út í fjörðinn. Þar segir sagan, að Þorfinnur sá er Þorfinnstaðir heitir eftir, hafi falið þar gullkistu og mælt svo um, að engum skyldi auðið að finna hana nema þeim einum er heitinn væri Þorfinnur, fæddur og uppalinn til tvítugs aldurs án þess að heyra nokkrurn tíma Guðs nafn. Sagan hermir enn fremur að einu sinni hafi sveinbarn eitt er fæðst hefði á Þorfinnsstöðum, verið nefnt því nafni og þess vandlega gætt að það heyrði aldrei Guð nefndan. Tuttugu ára gamall fór hann svo að leita kistunnar og fann hana, en er hann opnaði hana og sá allt gullið, þá bað hann Guð að hjálpa sér, en í því bili hvarf kistan aftur.

Þóra í Dal.

Þóra hét kona. Hún bjó í Dal í Valþjófsdal, þar sem nú heitir Kirkjuból. Hún var jafnan nefnd Þóra í Dal eða Þóra hin ríka. Hún var búsýslukona mikil og allauðug. Auk Dals átti hún einnig jörðina Mosdal. Þar hafði hún sauði sína. Sauðaganga var þar ærið góð, en ekki heima í Dal vegna þröngbýlis. Einnig lét hún halda heimafé sínu í Mosdal á vorin og allt fram yfir sláturtíð á haustin.,
Gunnsteinn var maður nefndur. Hann gætti sauða Þóru í Dal og var heimamaður hennar. Hann gekk jafnan til fjárins í Mosdal. Hann var frár á fæti og ólatur. Sú var venja hans er hann kom innan úr Valþjófsdal að klífa upp klett einn sem síðan heitir Gunnsteinsklettur, örskammt innan við Mosdaldá, síðan fyrir botni dalsins og þá heim á leið að utanverðu.
Þóra lét byggja fjárrétt á Fremra-Flatarenda, það er nálega um miðjan Mosdal utanverðan. Þar lét hún reka saman og rétta fé sitt í rétt eina allstóra. Sér enn marka fyrir veggjum hennar. Þar heitir nú Þórutóft.
Milli Þóru í Dal og prestsins í Mýrarþingum í Dýrafirði var mikil vinátta. Eigi getur nafns hans. Svo var um talað milli þeirra, að prestur skyldi koma í réttina á haustgöngum og kjósa sér þann af suðum Þóru er honum litist vænstur. Hann reið jafnan vestan yfir fjallið og niður í Mosdal um skarð eitt í Þverfjellinu í botni dalsins. Þar heitir síðan Prestagjá.

Veturinn 1811-1812 var enginn aufúsugestur vestanlanda né norðan. Gerði hríðar miklar og jarðbönn þegar um veturnætur. Hélst hin versta tíð allan veturinn og voru margir komnir í heyþrot á góu. Ótíðin gerði einnig mjög erfitt fyrir um sjósókn alla en afli var fremur tregur framan af vori.
Í lok aprílmánaðar fór að rætast úr um aflann. Kom þá steinbítshlaup mikið á mið Vestfirðinga.
Hinn 6. maí 1812 lögðu Önfirðingar upp í helför þá sem mest hefir verið farin vestur þar svo að vitað sé. Er ekki ósennilegt að einhverja hafi dreymt drauma þunga fyrir þeim tíðindum sem í vændum voru.

Miðvikudag næstan fyrir uppstigningarsag var veður hvast um morguninn, svo að enginn reri. En um hádegi linaði veðrið og gerði logn. Bjuggust menn þá til sjóferðar í skyndi og reru tólf skip úr Önundarfirði þennan dag.

Tvö þessara skipa voru úr Valþjófsdal þeim stýrðu Jón Guðmundsson á Kirkjubóli og Sveinn Þorleifsson á Þorfinnstöðum. Eitt skip réri frá Mosdal, sem Ólafur Jónsson hreppstjóri í Mosdal stýrði.
Um það leyti sem skipin komu til miða dimmdi að með él og hvarf landsýn svo snögglega sem hendi væri veifað. Í éli þessu var ofankald mikið, svo að skuggsýnt gerði sem um nótt en blæjalogn var með öllu og blakti ekki hár á höfði. Er muggukafald þetta hafði staðið litla stund tók að bregða fyrir sterkum vindsveipum. Nær því í sömu andrá skall yfir grenjandi stórhríð með ofsaroki. Vissi enginn til að svo snögglega hefði skipt um veður enda var þetta dæmalaust talið æ síðan. Fyrr en varði var komið foráttubrim, svo að skip lágu þegar undir áföllum.
Ósköpum þessum fylgdi og frost mikið enda klakaði allt og sýldi í skjótri svipan. Tóku nú skip að sigla en ekki var hægt um vik því að veðurofsin ætlaði að rífa hverja pjötlu úr höndum manna.

Þá víkur sögunni til Jóns á Kirkjubóli og manna hans. Höfðu þeir skamma stund siglt í ofviðrinu er fyrir þeim varð skip á hvolfi. Ekki vissu þeir hvaða skip það var. Litlu síðar silgdu þeir fram hjá öðru skipi er kollsiglt hafði og voru þar þrír menn á kili. Æptu mennirnir og kölluðu til þeirra svo að hin mesta kvöl var að heyra. Tók sumum hásetum Jóns þá mjög að fallast hugur, því að það var hin harðasta raun að sigla fram hjá er hjálparvana menn viru svo að segja á næstu báru. En enginn var þess kostur að freista björgunar því svo óskaplegt var veðrið, að hverjum hefði verið bráður bani búinn er slíkt reyndi. Jón var og illa menntur enda sá hann að kosta þurfti öllu til ef takast ætti að halda báti sínum á réttum kili. Hvatti hann því háseta, barði hnefunum í borðstokkinn og skiðpaði þeim að gæta verka sinna.
Silgdu þeir um stund og enn gerðist sama sagan að þeir sáu árar fljóta af hinu þriðja skipi og menn skjóta upp úr öldunum. Áfram urðu þeir að sigla án þess að fá neinum bjargað. Komust þeir að lokum vestur yfir Arnarfjörð hraktir mjög en þó heilir á húfi.

Nú er að segja frá Sveini á Þorfinnstöðum. Hann var mjög lítill vexti og talinn væskilmenni en svo lipur að með afbrigðum þótti. Bátur Sveins var minnstur allra þeirra skipa sem róið höfðu og ekki nema fimm manna far. Það þrekvirki vann Sveinn á uppsiglingunni að hann bjargaði sex mönnum af báti og komst með þá alla heilu og holdnu til Arnarfjarðar.

Alls voru það sjö skip sem fórust, fimm áttæringar og tveir sexæringar. Mennirnir á skipum þessum voru 52 að tölu. Röskir og dugmikklir menn, ötulir sjómenn og góðir bændur. Urðu 18 ekkjur eftir slysfarir þessar. Má geta nærri hversu geysilegt afhroð fámennt byggðarlag hefir beðið við slíkan atburð, enda er hreint og beint sópað burtu öllum vinnufærum karlmönnum af hverjum bæ á fætur öðrum, svo að þar er ekkert eftir nema konur, börn og gamalmenni.
Heilar ættir verða svo hart úti að þær eru sviptar öllum blóma sínum og standa rúnar og snáuðar eftir hrun þetta.
Eftir þetta áfall má segja að Önundarfjörður hafi verið flakandi í sárum. Fyrirvinna heimilanna hvíldi nú á mararbotni. Afleiðingin varð fullkomin örbirgð hjá fjölda fólks og ekki mun það hafa verið dæmalaust að konur og börn syltu hálfu hungri.

( heimildir úr bókinni " Frá ystu nesjum " )